Θεωρητικά βοηθήματα βυζαντινής μουσικής

[alex]

[alex]

Είρμολογικά μέλη
Ονομάζονται τά σύντομα μέλη, όχι μόνο οσον άφορα τη χρονικη άγωγή τής ψαλμωδίας τους αλλά κυρίως οσον άφορα την συνθεση τών μελωδιών. Κάθε συλλαβή τοϋ κειμένου άντιστοιχει κατα κανόνα σέ έναν φθόγγο-χρόνο τής μελωδίας, ένώ οί τονιζομενες συλλαβές καί οί καταλήξεις έχουν συχνά 2 ή περίσοτερους χρονους. Τό ότι κάθε συλλαβή τοϋ κειμένου έχει καί εναν χρονο η φθόγγο μουσικό κάνει τά μέλη αυτά νά λέγονται με γρηγορη χρονικη άγωγη..

Τά είρμολογικά μέλη διακρίνονται σέ: α) σύντομα καί
β) αργά, τά όποια είναι ή απόδοση τής σύντομης μελωδίας σέ διπλάσιο χρόνο, όπως έλεγαν οί παλαιοί διδάσκαλοι, οι όποιοι από τήν ϊδια μουσική σύνδεση εκτελούσαν τόν υμνο εϊτε σέ αργό είτε σέ σύντομο δρόμο.
Στά είρμολογικά μέλη ανήκουν: τροπάρια, απολυτίκια, κοντάκια, καθίσματα, ειρμοί κανόνων, έξαποστειλάρια καί στιχηρά προσόμοια τών ακολουθιών. Τά μέλη αυτά βρίσκονται σήμερα στά μουσικά βιβλία πού έχουν τόν τίτλο Είρμολόγιον.

Στιχηραρικά μέλη
Στιχηραρικά μέλη ονομάζονται οί μουσικές συνθέσεις —ίδιόμελα τοΰ Εσπερινού καί τού "Ορθρου τών όποιων προηγούνται ψαλμικοί στίχοι, καί διαφέρουν από τίς συνθέσεις τοΰ Είρμολογίου στό ότι έχουν δικό τους (Ιδιον) μέλος. Σέ κάθε συλλαβή τοΰ ποιητικού κειμένου αντιστοιχούν συνήθως δύο χρόνοι τής μελωδίας, οί όποιοι γίνονται τέσσερις ή καί παραπάνω στίς τονιζόμενες, κυρίως, συλλαβές καί στίς καταλήξεις. Τά μέλη αυτά είναι τό κατ' εξοχήν είδος τής εκκλησιαστικής μελοποιίας.
Τά στιχηρά ίδιόμελα διακρίνονται σέ:

(α) ίδιόμελα τών οποίων προηγείται ψαλμικός στίχος*, καί
(β) ίδιόμελα τών οποίων προηγείται ή μικρή δοξολογία Δόξα Πατρύ. (Δοξαστικά) καί τά όποια ψάλλονται σέ αργότερο χρόνο άπό τά ίδιόμελα πού ψάλλοντα ι μέ στίχο.
Τά στιχηραρικά μέλη διακρίνονται καί αυτά σέ σύντομα καί σέ άργά. Στά σύντομα ανήκουν όλες οί συνθέσεις πού αναφέραμε προηγουμένως ενώ στά άργά ανήκουν όλες οί εξηγήσεις τών ίδιομέλων τής μεταβυζαντινής εποχής, καί κυρίως τών δοξαστικών ίδιομέλων, σέ αργή απόδοση τοΰ μέλους κατά τίς πανηγυρικές ακολουθίες διαφόρων εορτών, όπως υπάρχουν στό συντετμημένο Δοξαστάριο τού Ιακώβου Πρωτοψάλτου (εξηγήσεις Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος καί Γρηγορίου Πρωτοψάλτου) καί στους χειρόγραφους κώδικες τοϋ Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος θνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (χφ 707, 708 καί 7'

* Εξαίρεση αποτελούν τά ίδιόμελα τής Λιτής πού ψάλλονται χωρίς στίχο.

[alex]

Παπαδικά μέλη ονομάζονται οί μουσικές συνθέσεις πού μελοποιήθηκαν ελεύθερα από τούς μελοποιούς στόν ήχο πού επιθυμούσαν (μέ ποιητικό κείμενο τήν ελληνική μετάφραση των ψαλμικών στίχων τοϋ Ψαλτηρίου ή κάποιο μεταγενέστερο χριστιανικό κείμενο πού δέν είχε δικό του μέλος), μέ βάση πάντοτε τήν εκκλησιαστική μουσική παράδοση, τίς μελωδικές γραμμές καί τά μουσικά γνωρίσματα κάθε ήχου, καί όχι αυθαίρετα.
Πολύ λίγα είναι τά χριστιανικά ποιήματα πού μελοποιήθηκαν αρχικά στό είδος τής Παπαδικής (όπως τό αρχαίο Φως ίλαρόν καί τά χερουβικά: τής Μ. Πέμπτης Τοϋ Δείπνου Σου τοϋ Μυστικού, τοϋ Μ. Σαββάτου Σιγησάτω πάσα σαρξ βροτεία, τής Προηγιασμένης Θ. Λειτουργίας Νύν αί Δυνάμεις καί τό Οί τά χερουβιμ μυστικως είκονίζοντες).
Οί μελοποιήσεις τών ψαλμών στό είδος τής Παπαδικής διακρίνονται σέ σύντομες, άργοσύντομες καί αργές.
Τά σύντομα παπαδικά μέλη (όπως εκλογές σέ μνήμες αγίων καί σύντομοι πολυέλεοι) ψάλλονται σέ χρόνο γρήγορο, είρμολογικό. Τά άργοσύντομα (όπως άργοσύντομοι πολυέλεοι), σέ χρόνο μέτριο, στιχηραρικό. Τά αργά (όπως τά χερουβικά καί τά κοινωνικά), σέ χρόνο αργό, καί κάποια άπ' αυτά σέ συντομότερο χρόνο (όπως τά Λειτουργικά καί τό Έπί σοί χαίρει Κεχαριτωμένη τής Λειτουργίας τοϋ Μ. Βασιλείου).

[alex]

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΝΤΩΝ ΗΧΩΝ

Οί οκτώ ήχοι, ανάλογα μέ τήν πορεία τής μελωδίας τους, μερικές φορές κάνουν τελικές καταλήξεις στους δεσπόζοντες φθόγγους τους καί μακριά από τή βάση τους. Συνήθως οί κύριοι ήχοι τελειωνουν τη
μουσική σύνθεση τους δύο, τρεις καί τέσσερις φωνές ή βάση τους, ενώ οί πλάγιοι δύο, τρεις, τέσσερις, πεντε η και επτα φωνές πάνω από τή βάση τους. Αυτά τά παρακλάδια του κεντρικοϋ βασικού ήχου διατηρούν καί κουβαλούν μαζί τους ολα γνωρίσματα του.

Οταν η μελωδία ενός (κυρίου) ήχου τελειώνει δύο φωνές κάτω απο τη βαση του, λέγεται οτι (μεσάζει) οταν τελειώνει τρεις (παραμεσαζει) καί οταν τελειώνει τέσσερις "πλαγιάζει". Τότε, ήχος ονομάζεται μεσάζων, παραμεσάζων ή πλαγιάζων. οταν ή μελωδία ενός (πλαγίου) ήχου τελειώνει δύο φωνες πανω από τή βάση του, λέγεται οτι "διφωνεϊ"• οταν τρεις (τριφωνει) τέσσερις "τετραφωνει'* οταν πέντε "πενταφωνεϊ"• "έπταφωνεϊ".

Πολλες φορες οί μουσικές συνθέσεις χρησιμοποιούν άπ' άρχης μεχρι τέλους σάν βάση τή διφωνία, τήν τριφωνία, τήν τετραφωνια πτενταφωνία, τήν έπταφωνία καί τή μεσότητα. Τότε ονομαζουμε τον ήχο καί μέ τό ονομα τής προτίμησης του: π.χ. Ήχοσ βαρυς έπτάφωνος. Έτσι δημιουργούνται από τούς κυρίους ηχους οι μεσοι,παράμεσοι καί οί πλάγιοι καί από τούς πλάγιους δίφωνοι, τετράφωνοι, πεντάφωνοι, έπτάφωνοι.

[alex]

ΠΩΣ ΒΡΙΣΚΟΓΜΕ ΤΗ ΒΑΣΗ ΚΑΘΕ ΗΧΟΥ

Οί ήχοι της εκκλησιαστικής μουσικής διακρίνονται σέ κυρίους (Πρώτος, Δεύτερος, Τρίτος, Τέταρτος) καί σέ πλάγιους (Πλάγιος τοΰ Πρώτου, Πλάγιος τοΰ Δευτέρου, Πλάγιος τοΰ Τρίτου ή Βαρύς, Πλάγιος τοΰ Τετάρτου).
Ή βάση τοΰ κυρίου ήχου απέχει από τή βάση τοΰ πλαγίου του τέσσερις φωνές ή ένα πεντάχορδο (42 τμήματα). Μέ πορεία πρός τά πάνω δημιουργούμε πάντοτε ήχους κυρίους, ενώ μέ πο¬ρεία πρός τά κάτω δημιουργούμε πάντοτε ήχους πλάγιους.
"Αν πάρουμε σάν βάση τή φυσική κλίμακα τοΰ μέσου διαπασών (γιά τήν ανθρώπινη φωνή) καί βαδίσουμε σέ πορεία πεν-ταχόρδων πού βαίνουν κατά τόνο μείζονα, ελάσσονα, ελάχιστο καί μείζονα, καί μέ αφετηρία τόν φθόγγο Δι τού μέσου διαπασών (ώστε νά βρεθούν οί βάσεις τών ήχων τών περισσοτέρων στους φθόγγους τής φυσικής κλίμακας τού μέσου διαπασών), δημιουργούμε, θεωρητικά, τίς βάσεις τών ήχων.
Ή ανάβαση γίνεται μέ τήν ανάλογη πορεία τών διαστημάτων τού πενταχόρδου Δι-Πα'.

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΒΑΣΗ ΠΛΑΓΙΩΝ ΗΧΩΝ
κατάβαση 4 φωνών από Κε (Α'ήχος) = Πα : ήχος Πλαγιος του α- κατάβαση 4 φωνών από Ζω' (Β'ήχος) = Βου : ήχος Πλαγιος του β- κατάβαση 4 φωνών από Νη'(Γ' ήχος) = Γα : ήχος Πλαγιος του γ-κατάβαση 4 φωνών από Πα' (Δ' ήχος) = Δ( : ήχος Πλαγιος του δ
Πρακτικά, ομως, ήταν ανέφικτο νά ψάλει κάποιος από τόν άνω Πα ή Τρίτο ήχο από τόν άνω Νη. Έ
(α) ή δημιουργήθηκαν κύριοι ήχοι στίς βάσεις καί ονομάστηκαν χαμηλοί ή εσω, καί άπ' αυτούς δημιουργηθηκαν (τέσσερις φωνές κάτω) οί πλάγιοι τους,
(β) ή μεταφέρθηκαν στην άντιφωνία τους (επί από τη βάση τους) οί ήχοι πού είχαν τη βάση του< φθόγγους τοΰ μέσου διαπασών. Αποτέλεσμα:
Ό έπί τοΰ άνω Πα Τέταρτος ήχος μεταφέρθηκ μέσου διαπασών, σχηματίζοντας έτσι τόν πλάγιο φωνές κάτω (έπί τοΰ Νη).
Ό έπί τοΰ άνω Νη Τρίτος ήχος μεταφέρθηκε σι σου διαπασών, σχηματίζοντας έτσι τόν πλάγιο τοι νές κάτω (έπί τοΰ Ζω ύφεση).

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΒΑΣΗ ΚΥΡΙΩΝ ΗΧΩΝ ανάβαση 1 φωνής από Δι = Κε : ήχος Πρώτος ανάβαση 2 φωνών από Δι = Ζω' : ήχος Δεύτερος ανάβαση 3 φωνών από Δι = Νη': ήχος Τρίτος ανάβαση 4 φωνών από Δι = Πα': ήχος Τέταρτος
ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΒΑΣΗ ΠΛΑΓΙΩΝ ΗΧΩΝ κατάβαση 4 φωνών από Κε (Α'ήχος) = Πα : ήχος Πλάγιος τοϋ Α' κατάβαση 4 φωνών από Ζω' (Β'ήχος) = Βου : ήχος Πλάγιος τοϋ Β' κατάβαση 4 φωνών από Νη'(Γ'ήχος) = Γα : ήχος Πλάγιος τοϋ Γ' κατάβαση 4 φωνών από Πα'(Δ'ήχος) = Δι : ήχος Πλάγιος τοΰ Δ'
Πρακτικά, όμως, ήταν ανέφικτο νά ψάλει κάποιος Τέταρτο ήχο από τόν άνω Πα ή Τρίτο ήχο από τόν άνω Νη. Έτσι:
(α) ή δημιουργήθηκαν κύριοι ήχοι στίς βάσεις τών πλαγίων, καί ονομάστηκαν χαμηλοί ή έσω, και άπ' αυτούς δημιουργήθηκαν (τέσσερις φωνές κάτω) οί πλάγιοι τους,
(β) ή μεταφέρθηκαν στήν άντιφωνία τους (επτά φωνές κάτω άπό τή βάση τους) οί ήχοι πού είχαν τή βάση τους έξω από τούς φθόγγους τοΰ μέσου διαπασών. Αποτέλεσμα:
Ό έπί τοϋ άνω Πα Τέταρτος ήχος μεταφέρθηκε στόν Δι τοϋ μέσου διαπασών, σχηματίζοντας έτσι τόν πλάγιο του τέσσερις φωνές κάτω (έπί τού Νη).
Ό έπί τού άνω Νη Τρίτος ήχος μεταφέρθηκε στόν Γα τού μέσου διαπασών, σχηματίζοντας έτσι τόν πλάγιο του τέσσερις φωνές κάτω (έπί τού Ζω ύφεση).
Ό έπί τού άνω Ζω Δεύτερος διατονικός ήχος μεταφέρθηκε είτε στόν Βου τού μέσου διαπασών εϊτε στήν άντιφωνία του, στόν κάτω Ζω.
Οί παλαιοί δάσκαλοι καί συνθέτες είχαν τονίσει τά μέλη τού πρώτου ήχου μέ βάση τόν Κε. Οί νεότεροι, επειδή έδωσαν έκταση τής μελωδίας του έπί τό οξύ, μετέφεραν τή βάση του στόν Πα (στή βάση τού πλαγίου του) σάν ήχο Έσω (χαμηλό) Πρώτο. Έτσι, δημιουργούνται κύριοι ήχοι, πρακτικά, σέ ένα πεντάχορδο κάτω άπό τόν Δι τοϋ μέσου διαπασών πού αναφέραμε στήν αρχή, μέ βάση δηλαδή τό φθόγγο Νη.
Συνοψίζοντας, μπορούμε νά πούμε τά εξής:
Στήν εκκλησιαστική μουσική έχουμε δύο βάσεις παραγωγής τών ήχων: τόν Νη καί τόν Δι, μέ πορεία πενταχόρδων κατά τόνους μείζονα, ελάσσονα, ελάχιστο καί μείζονα. Ανεβαίνοντας δημιουργούμε πάντοτε κυρίους ήχους ενώ κατεβαίνοντας πάντοτε πλάγιους.
Μέ βάση τόν Νη: Μία φωνή πάνω, στόν Πα, έχουμε τή βάση τού (Έσω) Πρώτου ήχου. Δύο φωνές πάνω, στόν Βου, έχουμε τή βάση τού (Έσω) Δευτέρου ήχου. Τρεις φωνές πάνω, στόν Γα, έχουμε τή βάση τού (Έσω) Τρίτου ήχου. Τέσσερις φωνές πάνω, στόν Δι, έχουμε τή βάση τοϋ Τετάρτου. Τέσσερις φωνές κάτω άπό τόν Δι, έχουμε τή βάση τοϋ Πλαγίου τού Τετάρτου.
Μέ βάση τόν Δι: Μία φωνή πάνω, στόν Κε, έχουμε τή βάση τοϋ Πρώτου ήχου. Δύο φωνές πάνω, στόν άνω Ζω, έχουμε τή βάση τού Δευτέρου (διατονικού) ήχου. Τρεις φωνές πάνω, στόν άνω Νη, έχουμε τή βάση τού Τρίτου ήχου. Τέσσερις φωνές πάνω, στόν άνω Πα, έχουμε τή βάση τού Τετάρτου.
Τέσσερις φωνές κάτω άπό τόν άνω Πα, στόν Δι, έχουμε τή βάση τού Πλαγίου τοϋ Τετάρτου. Τέσσερις φωνές κάτω άπό τόν άνω Νη, στόν Γα, έχουμε τή βάση τοϋ Πλαγίου τού Τρίτου. Τέσσερις φωνές κάτω άπό τόν Ζω, στόν Βου, έχουμε τή βάση τοϋ Πλαγίου τού Δευτέρου (διατονικού). Τέσσερις φωνές κάτω άπό τόν Κε, στόν Πα, έχουμε τή βάση τού Πλαγίου τού Πρώτου.
Ό επί τού άνω Πα Τέταρτος ήχος, επειδή βρισκόταν έξω άπό τούς φθόγγους τού μέσου διαπασών, μετατέθηκε στόν Δι καί ονομάστηκε ήχος Τέταρτος Άγια τής Παπαδικής άπό τού Δι, δημιουργώντας παράλληλα έναν Πλάγιο τοϋ Τετάρτου επί τού φθόγγου Νη τοϋ μέσου διαπασών. Ό ίδιος ήχος καί στην άντιφωνία του, στό φθόγγο Πα τοϋ μεσου διαπασων καί ονομάστηκε ήχος Τέταρτος τοϋ Στιχηραρίου Ό επί τοϋ άνω Ζω Δεύτερος διατονικός ήχος, έτ βρισκόταν εξω από τό μέσο διαπασών, μεταφέρθη3 Έσω Δεύτερος, αλλά καί στην άντιφωνία του, σι σου διαπασών, οπότε, επειδή είχε τη βάση του 7 άπό τόν Πλάγιο τοϋ Δ'άπό τόν Νη (βάση παραγωγης της οκτωηχίας), ονομάστηκε ήχος Βαρύς της Παπαδικής από τον Ζω

[alex]

ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΗΧΩΝ


Οί ύμνοι της Εκκλησίας μας έχουν μελοποιηθεί βασικά σέ οκτώ διαφορετικούς ήχους-τρόπους. Οί παλαιοί δάσκαλοι καθόρισαν τό δνομα κάθε ήχου καί τη σχέση του μέ τους υπόλοιπους ανάλογα μέ τη θέση του καί την πορεία των διαστημάτων του (πορεία κατά τετράχορδο ή πεντάχορδο).
Κάθε ήχος έχει ξεχωριστό μελωδικό άκουσμα, μέ κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που τόν κάνουν μοναδικό. Λ.χ. υπάρχουν ήχοι πού χρησιμοποιούν τήν ϊδια κλίμακα (τήν ιδια πορεία τετραχόρδων ή πενταχόρδων), κι όμως διαφέρουν ό ένας από τόν άλλον. Τά συστατικά αυτά κάθε ήχου είναι:
(α)ή βάση
(β) τά διαστήματα
(γ) οί δεσπόζοντες φθόγγοι
(δ) οί καταλήξεις τού μέλους
(ε) οί μουσικές έλξεις του.
Υπάρχουν καί δύο στοιχεία γνωριστικά, πού κάνουν κάθε ήχο αντιληπτό ευθύς εξαρχής: (α) ή μαρτυρία του (β) τό άπήχημά του.

ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΓΝΩΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΗΧΩΝ
Βάση ονομάζεται ό φθόγγος στόν όποιο θεμελιώνεται ή κλίμακα του ήχου.
Διάστημα είναι τό φωνητικό ύψος μεταξύ δύο φθόγγων. Σέ κάθε ήχο τά διαστήματα είναι σταθερά καί, ξεκινώντας πάντα από τή βάση του, δημιουργούμε τό γνωριστικό του τετράχορδο ή πεντάχορδο.
Δεσπόζοντες ονομάζονται οί φθόγγοι πού κυριαρχούν γενικά στη μελωδία. Συνήθως είναι ή βάση τοΰ ήχου, ή διφωνία του, ή τετραφωνία του καί ή έπταφωνία του.
Μουσικές καταλήξεις είναι oi στάσεις πού γίνονται στους δεσπόζοντες φθόγγους κάθε ήχου καί έχουν σχέση μέ τή στίξη τοΰ ποιητικού κειμένου:
(α) όταν υπάρχει κόμμα, οί μουσικές καταλήξεις πού γίνονται σ' αυτό ονομάζονται ατελείς, καί γίνονται συνήθως στή διφωνία, στήν τετραφωνία ή στήν έπταφωνία τοΰ ήχου-
(β) όταν υπάρχει άνω τελεία ή τελεία, οί μουσικές καταλήξεις πού γίνονται σ' αυτές ονομάζονται εντελείς, καί γίνονται στήν τετραφωνία ή στή βάση τοΰ ήχου, καί
(γ) όταν τελειώνει τό κείμενο, οί μουσικές καταλήξεις λέγονται τελικές, καί γίνονται στή βάση τοΰ ήχου, συνήθως μέ ιδιαίτερο, χαρακτηριστικό σχηματισμό.
Μελωδικές έλξεις: οί δεσπόζοντες φθόγγοι κάθε ήχου, επειδή κυριαρχούν στό μέλος του, έλκουν, τραβούν κοντά τους πολλές φορές τους φθόγγους πού είναι πάνω ή κάτω άπ' αυτούς, μέ μικρές ή μεγάλες έλξεις, ανάλογα μέ τήν πορεία της μελωδίας. Έτσι, μέ αυτές τίς μετακινήσεις τών άλλων φθόγγων (τών ύπερ-βασίμων) πρός τούς δεσπόζοντες φθόγγους, οί όποιες επιτυγχάνονται μέ τίς διέσεις καί τίς υφέσεις, δίνεται τό ήθος κάθε ήχου καί ό χαρακτήρας τών μελωδιών του.*
Μαρτυρίες τών ήχων: πρίν από κάθε μουσική σύνθεση είναι απαραίτητο νά μπουν τά στοιχεία πού θά μας δείξουν πώς θά ψάλουμε καί τά όποια αποτελούν τή μαρτυρία τοϋ ήχου. Αυτά είναι:
(α) ή λέξη ήχος
(β) τό όνομα τοϋ ήχου σέ στενογραφία (γ) ό φθόγγος τής βάσης τοϋ ήχου, καί (δ) ή φθορά τοϋ ήχου, ή οποία μας δείχνει ποιά θά είναι ή πορεία τών διαστημάτων.
Π.χ. ή μαρτυρία τοϋ Πλαγίου τοϋ Τετάρτου ήχου:
Ηχος λπ νη
αποτελείται από τά εξής στοιχεία : (α) τή λέξη ήχος
(β) τό στενογραφικό τοϋ ήχου: λπ = Πλάγιος τοϋ Τετάρτου (γ) τή βάση τοϋ ήχου: Νη (δ) τή φθορά τοϋ ήχου:

* Χαρακτηριστικά είναι oσα αναφέρει o Σίμων Καράς γιά τίς μελωδικές έλξεις: 'Τά περί μελωδικών έλξεων πρώτη διετυπωσεν ή Πατριαρχική Μουσική Επιτροπή τοϋ 1881-83. "Εκτοτε παρήλθον εκατόν έτη• καί οι περί τήν έκκλησιαστικήν μουσικήν άσχοληθέντες, έκτος ελαχίστων εξαιρέσεων, δέν ήδυνήδησαν νά κατανοήσουν τόν βασικόν ρόλον τών έλξεων εις τήν oρθήν διαμόρφωσιν τών μελωδουμένων. Αντιτείνουν τινές, οτι αυτά δέν εγράφησαν παρά τών της νέας μουσικής γραφής αρχικών Διδασκάλων, εις τά παλαιότερον εκδοθέντα μουσικά βιβλία. Καί εκείνοι μεν, εκτός εξαιρέσεων, (...) δέν τά έσημείωσαν, διότι άπηυθύνοντο εις σώζοντας τότε (1815) έν τή πράξει τήν παράδοσιν τής παλαιάς μουσικής• οτι δμως τών έλξεων ή παράδοσις ήτο ένεργός καί εις τούς μετ' αυτούς, αποδεικνύει τό ότι οί μετά τούς πρώτους μουσικοδιδάσκαλοι τοϋ 1881-83 διετύπωσαν τά περί έλξεων, ώς περί φαινομένου υπάρχοντος έν τή πράξει της μέχρι τότε ψαλμωδίας. "Αν, έν τούτοις, καί σήμερον έκδίδωνται ή άνατυποϋνται παλαιά μουσικά βιβλία άνευ σημάνσεως και μελωδικών έλξεων, είναι διότι τά περί αυτών καί άλλων δεμάτων μηνύματα τών παλαιοτέρων λόγω τής παρεμβολής καί τών βυζαντινο-εύρωπάΐκών ώδειακών διδασκαλιών— βραδύνουσι καθ όδόν, όπως φθάσωσι μέχρι τής εποχής μας" (Θεωρητικόν, τόμος Α', σελ. 225).